دروغ مصلحتآميز چيست؟
گاهى دروغ گفتن لازم است ، مثلا يك موقع انسان در خطر است. دروغ بدون عذر شرعى حرام است ولى اگر مصالحى در آن تصور شود، اشكالى ندارد، مانند دروغ ميان دو كس كه از هم بريده شده باشند و با آن اصلاح شوند، و يا جائى كه اگر دروغ نگويد ضررى به خود يا مسلمان ديگر وارد مى شود و يا آبرو و مال محترمى در خطر است و يا اگر زن از شوهر چيزى بخواهد و قدرت بر آن نداشته باشند يا بر او واجب نباشد، و يا در جنگ با دشمن كه دروغ سبب پيروزى بر آن باشد كه اين موارد را علماى اخلاق استثنا كرده اند، با اين كه فرموده اند اگر كسى بتواند در اين موارد هم دروغ نگويد، بلكه توريه كند (يعنى سخنى بگويد كه معناى ظاهر آن راست باشد تا نفس آدمى به دروغ عادت ننمايد) بهتر است .
1. گاهى دروغ گفتن سبب مىشود يك انسان مؤمن بىگناه، از كشته يا شكنجه شدن نجات يابد، مثلاً ستمگرى جنايتپيشه، به نا حق مىخواهد انسانى بىگناه را بكشد يا او را به زندان افكند و شكنجه كند. اگر آن شخص بىگناه فرار كند و به خانه فرد ديگرى پناه آورد، صاحبخانه، براى نجات آن شخص بىگناه مىتواند دروغ بگويد. زيرا راستگويى در اينباره موجب اسارت و ستم بر يك انسان مؤمن مظلوم مىشود؛ بنابراين مصلحت مذكور دروغ گفتن را جايز بلكه واجب مىكند.
2. اگر بين دو نفر، يا دو گروه از يك قبيله يا ميان دو قبيله، اختلافى پديد آمد، اگر براى آشتى دادن آنان يا جلوگيرى از بيشتر شدن اختلافاتشان ناچار باشيم دروغ بگوييم اين كار مجاز است؛ پس اصلاح ذاتالبين از ديگر موارد دروغ مصلحتآميز به شمار مىآيد.
3. زمانى كه مسلمانان ناچارند با دشمن سركوبگر و متجاوز بجنگند مىتوانند با پخش شايعه و دروغ، صفوف دشمن را متزلزل كنند. مثلاً به آنها بگويند سربازان و گروهانها و گردانهاى شما، فرار كرده يا كشته شدهاند؛ به گونهاى كه دل دشمن خالى شود و عقبنشينى كنند. رسول اكرم صلى الله عليه وآله وسلم فرمود: «الحرب خدعة» جنگيدن نوعى حيله و مكر است.
بنابراين دروغ مصلحتآميز در جايى رواست كه حفظ جان، مال، ناموس و از همه مهمتر حفظ اسلام و مسلمانان به آن بستگى داشته باشد. ولى اين مطلب، نبايد با منفعت طلبىها و سودجويىهاى انسانهاى خلافكار، اشتباه شود و جايز نيست كسى براى حفظ منافع فردى و به چنگ آوردن سودهاى نامشروع يا چپاول مال مردم، دروغ بگويد؛ زيرا اين كار نه فقط مصلحت نيست كه سبب روسياهى انسان نزد خداوند متعال و پيامبراكرم صلى الله عليه وآله وسلم و اهلبيت عليهم السلام مىشود.